СИЁСАТИ ПЕШВОИ МИЛЛАТ ДАР РУШДИ ИЛМҲОИ ДАҚИҚ ВА ТАБИАТШИНОСӢ

9

Дар ҷаҳони муосир рушди устувори давлатҳо ба сатҳи илму маориф, неруи зеҳнӣ, технологияҳои нав ва қобилияти истифодаи донишҳои илмӣ дар иқтисодиёт ва ҳаёти иҷтимоӣ вобастагии рӯзафзун дорад. Имрӯз рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, технологияҳои иттилоотӣ, муҳандисӣ, энергетика, тиб ва дигар самтҳои стратегӣ бидуни такя ба математика, физика, химия, биология ва дигар илмҳои дақиқу табиӣ тасаввурнопазиранд. Аз ин рӯ, таваҷҷуҳ ба рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ яке аз омилҳои муҳими рушди кишвар ба ҳисоб меравад.Дар Тоҷикистон низ дар давраи соҳибистиқлолӣ масъалаи рушди илм ва маориф ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст. Дар ин раванд нақши сиёсати давлатӣ дар ташаккули заминаҳои ҳуқуқӣ, институтсионалӣ ва таълимӣ барои рушди илмҳои дақиқ, риёзӣ ва табиатшиносӣ муҳим мебошад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ илму маорифро ҳамчун самти муҳими рушди ҷомеа мавриди таваҷҷуҳ қарор дода, дар солҳои минбаъда барои таҳкими ин соҳаҳо як қатор иқдомҳои давлатӣ амалӣ гардиданд.Рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ танҳо масъалаи таълимӣ нест. Он бо рушди иқтисодӣ, истеҳсолот, энергетика, саноат, технологияҳои иттилоотӣ ва омодасозии кадрҳои рақобатпазир робитаи мустақим дорад. Стратегияи омӯзиш ва рушди фанҳои риёзӣ, дақиқ ва табиӣ дар соҳаи маориф ва илм то соли 2030 низ таъкид мекунад, ки таваҷҷуҳ ба ин соҳаҳо барои гузариш ба фазои инноватсионии рушд ва омодасозии кадрҳои баландихтисос аҳамияти стратегӣ дорад.Яке аз иқдомҳои муҳими давлатӣ дар ин самт эълон гардидани солҳои 2020–2040 ҳамчун «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» мебошад. Ин ташаббус бо мақсади тақвияти омӯзиши фанҳои мазкур ва тавсеаи тафаккури техникии наврасону ҷавонон қабул гардид.Аҳамияти ин иқдом дар он ифода меёбад, ки рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ аз доираи муассисаҳои таълимӣ берун рафта, ба масъалаи ташаккули фарҳанги илмӣ дар ҷомеа табдил меёбад. Ҷомеае, ки дар он тафаккури илмӣ, таҳлил, далелнокӣ ва ҷустуҷӯи дониш арзиши муҳим доранд, барои қабули технологияҳои нав ва ҳалли масъалаҳои мураккаби иқтисодию иҷтимоӣ имкониятҳои бештар пайдо мекунад.Татбиқи сиёсати давлатӣ дар соҳаи илм танҳо бо қабули қарорҳо маҳдуд намешавад. Барои рушди воқеии илм низоми омодасозии кадрҳо, заминаи моддию техникӣ, лабораторияҳо, дастгирии таҳқиқоти илмӣ ва робитаи илм бо истеҳсолот зарур аст.Дар ин замина Барномаи мақсадноки давлатии рушди илмҳои риёзӣ, дақиқ ва табиӣ барои солҳои 2021–2025 таҳия ва қабул гардид. Ҳадафҳои он суръат бахшидан ба рушди ин соҳаҳо, баланд бардоштани самаранокии таҳқиқоти илмӣ, рушди технологияҳои инноватсионӣ ва пайвастани неруҳои илмӣ ба самтҳои афзалиятноки рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар буданд.Ҳамзамон, таваҷҷуҳ ба рушди тафаккури техникӣ дар сиёсати маориф бо масъалаи рақамикунонии соҳа пайваст гардидааст. Қабули Консепсияи гузариш ба таҳсилоти рақамӣ ва эълон гардидани солҳои 2025–2030 ҳамчун «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия» ин равандро ба марҳилаи нави худ ворид кардааст.Яке аз масъалаҳои асосии рушди илм дар ҳар кишвар омодасозии насли нави олимон, муҳандисон, барномасозон, табибон, ихтироъкорон ва мутахассисони технологӣ мебошад. Бинобар ин, таваҷҷуҳ ба хонандагону донишҷӯён ва фароҳам овардани имконият барои ошкор намудани истеъдодҳои ҷавон аҳамияти махсус дорад.Дар ин самт озмуни ҷумҳуриявии «Илм-фурӯғи маърифат» ҳамчун яке аз воситаҳои ҷалби қишрҳои гуногуни ҷомеа ба омӯзиши илмҳои дақиқ ва табиӣ баргузор мешавад. Низомномаи озмун ҳадафҳои онро рушди тафаккури техникӣ, тарғиби ҷаҳонбинии илмӣ, тавсеаи ихтироъкорӣ ва навоварӣ, пайвастани илм бо истеҳсолот ва дарёфти истеъдодҳои нав муайян мекунад. Озмун соҳаҳои математика, физика ва астрономия, химия, биология, география, технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва барномасозӣ, инчунин ихтироъкорӣ ва навовариро фаро мегирад.Ҷалби хонандагон ба фанҳои дақиқ аз синни мактабӣ метавонад барои ташаккули муҳандисон, барномасозон, муҳаққиқон ва дигар мутахассисони соҳаҳои технологӣ замина гузорад.Бо вуҷуди пешрафтҳо, рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ раванди тӯлонӣ буда, иҷрои барномаҳои давлатӣ худ аз худ кафолати натиҷаи ниҳоиро таъмин намекунад. Баланд бардоштани сифати таълим, такмили усулҳои омӯзиш, омодасозии омӯзгорони соҳибкасб, рушди лабораторияҳо, дастгирии таҳқиқоти илмӣ, зиёд намудани ҳамкориҳои байналмилалӣ ва пайвастани натиҷаҳои илм ба истеҳсолот аз ҷумлаи масъалаҳое мебошанд, ки пайваста таваҷҷуҳ талаб мекунанд.Аз ин рӯ, марҳилаи минбаъдаи рушди илм бояд на танҳо ба зиёд намудани шумораи чорабиниҳо, балки ба баланд бардоштани сифати натиҷаҳои илмӣ, таҳкими муҳити таҳқиқотӣ ва афзоиши таъсири илм ба иқтисоди миллӣ равона гардад.Таҳлили тадбирҳои солҳои соҳибистиқлолӣ нишон медиҳад, ки рушди илмҳои дақиқ, риёзӣ ва табиатшиносӣ дар сиёсати давлатии Тоҷикистон тадриҷан ба яке аз самтҳои муҳими рушди маориф, илм ва захираҳои инсонӣ табдил ёфтааст. Эълони Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ, қабули стратегия ва барномаҳои давлатӣ, рушди озмунҳои илмӣ ва таваҷҷуҳ ба рақамикунонии маориф аз ҷумлаи тадбирҳои муҳими ин раванд мебошанд.Нақши Эмомалӣ Раҳмон дар ин раванд пеш аз ҳама дар муайян намудани афзалиятҳои сиёсати давлатӣ ва дастгирии ташаббусҳое зоҳир мешавад, ки ба рушди маориф, илм, тафаккури техникӣ ва омодасозии кадрҳои ҷавон равона шудаанд. Дар айни замон, самаранокии ниҳоии ин сиёсат аз сифати татбиқи барномаҳо, фаъолияти муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ, ташаббускории олимон ва омӯзгорон ва иштироки фаъолонаи ҷавонон вобаста мебошад.Дар шароити рушди босуръати технологияҳо, сармоягузорӣ ба дониш, илм ва қобилияти эҷодии инсон ба яке аз муҳимтарин сармояҳои миллӣ табдил меёбад. Аз ин нуқтаи назар, рушди илмҳои риёзӣ, дақиқ ва табиатшиносӣ бояд ҳамчун раванди пайваста ва дарозмуддат идома ёбад — раванде, ки метавонад барои ташаккули ҷомеаи донишбунёд, рушди иқтисоди инноватсионӣ ва омодасозии насли нави мутахассисони рақобатпазир заминаи устувор фароҳам оварад.

Раҳматзода Б.А. – н.и.ф-м., дотсент, мудири кафедраи электроникаи физикии факултети физикаи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон